TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ SINH CẢNH VÀ THÚC ĐẨY CÁC GIẢI PHÁP BẢO TỒN CHÀ VÁ CHÂN XÁM DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG TẠI QUẢNG NGÃI
Chà vá chân xám (Pygathrix cinerea) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện được xếp hạng Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN và Sách đỏ Việt Nam. Với số lượng ước tính chỉ còn khoảng 2.000 cá thể trong tự nhiên, loài đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do mất sinh cảnh, săn bắt trái phép và các tác động từ phát triển hạ tầng.
Tại tỉnh Quảng Ngãi, các nghiên cứu của Trung tâm GreenViet và tổ chức FFI – Việt Nam trong giai đoạn 2018–2024 cho thấy khu vực rừng thuộc Khu dự trữ thiên nhiên Tây Ba Tơ (đang đề xuất thành lập) và các xã Kon Plông, Măng Bút, Măng Đen, Sơn Kỳ hiện đang tồn tại các quần thể Chà vá chân xám quan trọng, với tổng cộng khoảng 650 cá thể. Đây được xem là các khu vực then chốt đối với sự tồn tại lâu dài của loài trên phạm vi toàn cầu.
Trong khuôn khổ Chương trình Bảo tồn Linh trưởng Việt Nam, với sự tài trợ của Quỹ Bảo tồn Động thực vật hoang dã Việt Nam, Trung tâm Bảo tồn Đa dạng Sinh học Nước Việt Xanh (GreenViet) đang phối hợp cùng Chi cục Kiểm lâm và các Ban quản lý rừng triển khai nhiều hoạt động bảo tồn trọng tâm tại Quảng Ngãi, tập trung vào xây dựng nền tảng dữ liệu khoa học – xã hội và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng địa phương.
Xây dựng dữ liệu nền phục vụ bảo tồn
Trong giai đoạn cuối năm 2025 – đầu năm 2026, các hoạt động khảo sát cơ sở (baseline) đã được triển khai tại các xã Kon Plông, Măng Bút, Măng Đen. Thông qua hai đợt khảo sát, 157 phiếu phỏng vấn đã được thực hiện với người dân địa phương và cán bộ lâm nghiệp nhằm thu thập thông tin về hiện trạng sinh cảnh, mức độ ghi nhận Chà vá chân xám và các mối đe dọa đang tác động đến loài.
Tiếp nối các hoạt động này, hai đợt khảo sát khác đã được tiến hành tại các xã Ba Xa và Ba Tô, với tổng cộng 140 phiếu phỏng vấn. Nội dung khảo sát không chỉ tập trung vào hiện trạng bảo tồn loài mà còn đi sâu phân tích mức độ nhận thức, thái độ và sự sẵn sàng tham gia của cộng đồng địa phương đối với các hoạt động bảo vệ rừng và bảo tồn linh trưởng.
Khảo sát cơ sở được xem là bước đi quan trọng nhằm đảm bảo các giải pháp bảo tồn trong thời gian tới được xây dựng phù hợp với điều kiện thực tế, đồng thời tăng cường vai trò và sự đồng thuận của cộng đồng – yếu tố then chốt quyết định tính bền vững của các nỗ lực bảo tồn.
Điều tra thực địa ghi nhận phân bố loài và đánh giá sinh cảnh
Song song với khảo sát xã hội, hoạt động điều tra thực địa theo phương pháp Distance Sampling (thu mẫu dựa vào khoảng cách trên tuyến khảo sát) cũng đang được triển khai để ghi nhận phân bố và ước tính kích thước quần thể loài. Cuối năm 2025, nhóm nghiên cứu Trung tâm GreenViet phối hợp với Ban quản lý rừng phòng hộ Thượng Thạch Nham đã tiến hành đợt điều tra thực địa đầu tiên, hoàn thành khảo sát 09 trong tổng số 73 tuyến thiết kế.
Hoạt động điều tra thực địa giúp bổ sung những thông tin quan trọng về sinh cảnh và phân bố của loài, làm cơ sở cho việc xác định các khu vực cần ưu tiên bảo vệ trong thời gian tới.
Hướng tới các giải pháp bảo tồn dựa vào cộng đồng
Kết quả ban đầu từ các hoạt động khảo sát cơ sở và điều tra thực địa cho thấy, mặc dù các khu vực rừng tại Quảng Ngãi vẫn giữ vai trò sinh cảnh quan trọng đối với Chà vá chân xám, song áp lực từ săn bắt trái phép, lấn chiếm đất rừng và suy giảm chất lượng sinh cảnh vẫn đang hiện hữu. Trong bối cảnh đó, việc tăng cường quản lý sinh cảnh gắn với sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương được xác định là hướng tiếp cận phù hợp và bền vững.
Thông qua các hoạt động đã triển khai, nền tảng dữ liệu khoa học và xã hội bước đầu đã được thiết lập, tạo cơ sở quan trọng cho việc xây dựng các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn trong thời gian tới. Đồng thời, quá trình làm việc trực tiếp với người dân và chính quyền địa phương cũng góp phần nâng cao nhận thức, củng cố sự đồng thuận và khuyến khích cộng đồng tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng và bảo tồn Chà vá chân xám.
Với sự đồng hành, phối hợp tích cực của các cơ quan kiểm lâm, ban quản lý rừng, chính quyền và cộng đồng địa phương, các hoạt động bảo tồn kỳ vọng sẽ đóng góp thiết thực vào việc gìn giữ quần thể Chà vá chân xám tại Quảng Ngãi, qua đó góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và giá trị sinh thái lâu dài của khu vực.
